Спорт жаңалығын тексеру трансфер терезесі ашылғанда немесе ірі турнир алдында әсіресе қажет. Бір күнде бір ойыншыны үш клубқа «сатып жіберетін» хабарлар, бірнеше жыл бұрынғы сұхбаттың жаңадан таралуы, жасанды скриншоттар мен қате аударылған дәйексөздер — мұның бәрі жанкүйердің таспасында қатар жүреді. Бұл мақалада хабардың шынайылығын бес-он минутта тексеруге мүмкіндік беретін тәртіпті ұсынамыз. Ол біздің редакция қолданатын тексеру қадамдарына негізделген.
Бірінші сұрақ: бұл хабар қашан жарияланды
Ескі жаңалықтың қайта таралуы ең жиі кездесетін қателердің бірі. Мақаланың жарияланған күнін тақырыптың астынан, URL-дің ішінен немесе беттің төменгі жағынан іздеңіз. Әлеуметтік желіде пост жаңа болуы мүмкін, бірақ ол сілтеме жасаған материал бірнеше ай немесе жыл бұрын шыққан болуы ықтимал. Әсіресе «бүгін» немесе «кеше» сияқты сөздерге сенбеңіз: олар жарияланған күнге қатысты, сіз оқып отырған күнге емес.
Жарияланған күн мен оқиғаның күнін ажыратыңыз. Мысалы, жарақат туралы хабар бір ай бұрын жарияланса, ойыншы бүгін қайтадан ойнап жүруі мүмкін.
Екінші сұрақ: түпнұсқа дереккөз кім
Жаңалық бір сайттан екіншісіне көшкен сайын өзгеріп отырады: тақырып күшейтіледі, «мүмкін» деген сөз жоғалады, аударма дәлдігін жоғалтады. Сондықтан тізбектің басына жетуге тырысыңыз. Мақалада «пәлен басылымның хабарлауынша» деп жазылса, сол басылымның түпнұсқа материалын ашып оқыңыз. Сұхбат болса, бастапқы бейнені немесе толық мәтінді табыңыз.
| Хабар түрі | Сенім деңгейі | Не істеу керек |
|---|---|---|
| Клубтың немесе лиганың ресми мәлімдемесі | Жоғары | Ресми сайттан немесе расталған аккаунттан тексеріңіз |
| Спортшының өз сөзі (сұхбат, пост) | Жоғары, контекстпен | Толық сұхбатты оқып, үзіндіні контекстен бөлмеңіз |
| «Дереккөздер хабарлайды» | Орташа | Ресми растау шыққанша «ақпарат бойынша» деп қабылдаңыз |
| Аноним скриншот | Төмен | Түпнұсқасын таппасаңыз, таратпаңыз |

Үшінші сұрақ: ресми растау бар ма
Трансфер, жаттықтырушының ауысуы, матчтың кейінге қалдырылуы немесе жазалау шешімі сияқты хабарлар ресми ұйымның растауын қажет етеді. Ресми растау — клубтың, лиганың, федерацияның немесе турнир ұйымдастырушысының өз арнасында жарияланған мәлімдеме. Ол болмаса, жаңалық әлі келіссөз, болжам немесе қаңқу сөз деңгейінде.
Ресми аккаунтты жалғанынан ажырату өз алдына дағды; оның тәртібін ресми аккаунттарды тексеру туралы гидте жаздық. Матч кестесі мен нәтижеге қатысты хабарлардың ресми көзі — ұйымдастырушының матч-орталығы. Біз пайдаланатын көздердің тізімі дереккөздер мен түзетулер бетінде.
Төртінші сұрақ: сурет пен скриншот шынайы ма
Жасанды скриншот жасау бірнеше секундты алады: «ресми аккаунттың» постын, ойыншының хатын немесе жаңалық тақырыбын қолдан жасауға болады. Скриншотты көрсеңіз, сол постты аккаунттың өзінен іздеңіз. Таппасаңыз, ол жойылған немесе мүлде болмаған болуы мүмкін.
Фотосуреттерге кері іздеу көмектеседі. TinEye немесе ұқсас құралдар суреттің интернетте бұрын қай жерде, қашан пайда болғанын көрсетеді. Ескі матчтың суреті жаңа оқиғаның «дәлелі» ретінде жиі таратылады. Фактчекинг ұйымдарының тексерген мәлімдемелерін Google-дың Fact Check Explorer құралынан іздеуге болады; ол барлық спорт хабарын қамтымаса да, кең таралған жалған ақпаратты табуға көмектеседі.
Жасанды интеллект жасаған суреттер де көбейді. Қолдардағы, жазулардағы, фондағы адамдардың беттеріндегі оғаш бөлшектер — күмән тудыратын белгілер. Бірақ визуалды белгілер әрқашан сенімді емес, сондықтан дереккөзді тексеру маңыздырақ.
Бесінші сұрақ: дәйексөз дұрыс аударылды ма
Шетелдік жаттықтырушының немесе ойыншының сөзі бірнеше тілден өткенде мағынасы өзгеруі мүмкін. Әзіл байыпты мәлімдемеге, сұрақ жауапқа айналады. Түпнұсқа тілдегі бейнені немесе мәтінді тауып, автоматты аудармамен болса да салыстырыңыз. Дәйексөз тым жарқын, тым қатал немесе тым ыңғайлы естілсе, оны тексеруге екі есе мән беріңіз.
Хабарды тексеріп көріңіз
Сандар мен рекордтарды тексеру
Спорт жаңалықтары рекордтарға толы: «тарихтағы бірінші», «ең жас автор», «маусымның ең үздік көрсеткіші». Мұндай мәлімдемелер жиі нақтыланбай таралады. Біріншіден, рекордтың қандай кезеңге және қандай жарысқа қатысты екенін анықтаңыз: лиганың бүкіл тарихы ма, әлде қазіргі форматтағы маусымдар ма? Екіншіден, санды ресми статистикамен салыстырыңыз. Әртүрлі статистика қызметтері нәтижелі пасты немесе соққы санын әртүрлі есептеуі мүмкін, сондықтан ресми хаттамадағы дерек басым.
Ресми хаттама — матчтың құрамы, голдар, ауыстырулар, қағаздар және төрешілер жазылған құжат. Көптеген лигалар оны матч-орталықта жариялайды. Голдың авторы ойыннан кейін өзгеруі мүмкін, мысалы, соққы қарсыластың аяғына тиіп кірсе, лига голды өз қақпасына соғылған гол ретінде тіркеуі ықтимал. Сондықтан ойын кезіндегі алғашқы хабар мен түпкілікті хаттаманы ажыратыңыз.
Кесте өзгерісі туралы қаңқу сөз
Ойынның кейінге қалдырылуы, стадионның ауысуы немесе көрерменсіз өтуі туралы хабарлар жанкүйердің жоспарына тікелей әсер етеді. Мұндай хабарды тек ұйымдастырушының немесе клубтың ресми арнасынан растаңыз. Ауа райына, қауіпсіздікке немесе алаң жағдайына байланысты шешімдер кейде матчқа бірнеше сағат қалғанда қабылданады, сондықтан ойын күні ресми хабарламаларды қадағалаңыз. Расталмаған «матч болмайды» деген хабармен билеттен бас тартпаңыз және жолға шығуды тоқтатпаңыз. Ресми кестені қалай тексеру керектігі матч кестесі туралы гидте.
Бейне үзінділердің контексін тексеру
Әлеуметтік желілерде таралатын қысқа бейнелер ең әсерлі, бірақ ең көп бұрмаланатын материал. Төбелес, жанкүйерлер тәртібі немесе төрешінің шешімі туралы бейне басқа матчтан, басқа жылдан, тіпті басқа спорт түрінен алынуы мүмкін. Бейненің сипаттамасына емес, ішіндегі белгілерге қараңыз: стадионның көрінісіне, жарнама тақталарына, ойыншылардың формасына, табло мен ауа райына. Бұл белгілер көбіне оқиғаның уақыты мен орнын анықтауға жеткілікті.
Бейне монтаждалған болуы да ықтимал: бір эпизодтың басы мен соңы кесіліп, оқиғаның мағынасы өзгереді. Ресми трансляцияның толық эпизодын немесе лиганың ресми шолуын тауып салыстырыңыз. Бейнеден кадр алып, оны кері іздеу құралымен тексеру ескі материалды табудың жылдам жолы.
Жаңалықты бөліспес бұрын
- Тақырыпты ғана емес, мәтінді толық оқыдыңыз ба?
- Хабарда «ақпарат бойынша», «расталмаған» деген сөздер бар ма?
- Ресми мәлімдеме шықты ма, әлде ол әлі күтілуде ме?
- Бөлісетін сілтеме түпнұсқа ма, әлде көшірме сайт па?
Жанкүйер ретінде расталмаған хабарды «расталмаған» деп бөлісу — әділ тәсіл. Біздің редакция қателерді қалай түзететінін редакциялық қағидалар бетінде сипаттадық, ал қате тапсаңыз байланыс беті арқылы хабарласа аласыз.
Танымал инсайдердің хабары ресми растау бола ма?
Жоқ. Кейбір журналистердің тарихы жақсы болуы мүмкін, бірақ олардың хабары клубтың мәлімдемесін алмастырмайды. Ресми растауды күтіңіз.
Жаңалық бірнеше сайтта шықса, ол рас па?
Міндетті емес. Көп сайт бір түпнұсқаны көшіруі мүмкін. Санға емес, тізбектің басындағы дереккөзге қараңыз.
Эфир мен нәтижеге қатысты хабарлардың неге кейде бір-біріне қайшы келетіні туралы эфир кешігуі туралы мақалада жаздық.
Ұсынылған құралдар олардың ресми сайттары бойынша сипатталды. Тексеру тәртібі редакцияның жалпы фактчекинг тәжірибесіне негізделген және заңгерлік кеңес емес.
Дәлсіздік байқадыңыз ба? Материалдың сілтемесін және дұрыс дереккөзді жіберіңіз.
Редакцияға хабарлау ↗


