Мәнерлеп сырғанауда алты негізгі секіру бар: тулуп, сальхов, риттбергер, флип, лутц және аксель. Олардың бәрі ауада бірдей айналатын сияқты көрінеді, бірақ төрешілер секіруді алдымен итерілу тәсілімен ажыратады: конькидің қай қырынан көтерілді, тіспен итерілді ме, жоқ па. Төменде әр секірудің белгісі, айырмашылығы және хаттамадағы қысқартулар жиналды — Гран-при мен чемпионат эфирін көргенде керек болатын анықтама.
Екі топ: тіспен итерілетін және қырдан көтерілетін секірулер
Коньки жүзінің алдыңғы жағында тістер бар. Үш секіруде спортшы бір аяқпен сырғанап келіп, екінші аяқтың тісін мұзға тіреп итеріледі: тулуп, флип, лутц. Қалған үшеуі — сальхов, риттбергер, аксель — тіссіз, тек жүздің қырынан көтеріледі. Бұл бөлу ISU ережелерінде де, коммент жасайтын мамандардың тілінде де негізгі болып саналады.
Тағы бір маңызды дерек: секірулердің бесеуі артқа қарай сырғанап келіп орындалады. Тек аксель алға қарай басталады, сондықтан оған қосымша жарты айналым қажет: үш айналымды аксель іс жүзінде 3,5 айналым.
Әр секіру қалай орындалады
Төмендегі сипаттама сағат тіліне қарсы айналатын спортшыға арналған — мұндай фигуристер көпшілік. Сағат тілімен айналатындарда аяқтар керісінше болады.
| Секіру | Белгі | Итерілу | Эфирде қалай танимыз |
|---|---|---|---|
| Тулуп | T | оң аяқ, сыртқы қыр + сол аяқтың тісі | ең жиі кездесетін секіру, көбіне каскадтың екінші элементі |
| Сальхов | S | сол аяқ, ішкі қыр, тіссіз | алдыңғы бұрылыстан кейін бос аяқ сермеледі |
| Риттбергер | Lo | оң аяқ, сыртқы қыр, тіссіз | екі аяқ айқасқан күйде, «отырып» көтеріледі |
| Флип | F | сол аяқ, ішкі қыр + оң аяқтың тісі | көбіне алға қарай сырғанаудан тез бұрылып барып итеріледі |
| Лутц | Lz | сол аяқ, сыртқы қыр + оң аяқтың тісі | ұзын доғамен артқа ұзақ сырғанау, дене айналымға қарсы |
| Аксель | A | сол аяқ, алдыңғы сыртқы қыр | спортшы алға қарап көтеріледі, қосымша жарты айналым |
Барлық алты секірудің қонуы бірдей: оң аяқпен, артқа, сыртқы қырмен. Сондықтан көрермен секіруді қонуына қарап емес, көтерілер алдындағы соңғы бір-екі секундына қарап ажыратады.
Лутц пен флиптің айырмашылығы
Бұл екі секіру жиі шатастырылады: екеуінде де спортшы сол аяқпен артқа сырғанап, оң аяқтың тісімен итеріледі. Айырмашылық — сол аяқтың қырында. Флипте сырғанау ішкі қырмен, лутцте сыртқы қырмен жүреді. Лутцте спортшы айналымға қарсы бағыттағы ұзын доғамен келеді, сондықтан бұл секіру техникалық тұрғыдан күрделірек саналады.
Қыр дұрыс болмаса, техникалық панель хаттамаға белгі қояды: «e» — қате қыр (wrong edge), «!» — қыр анық емес. Мұндай белгі элементтің бағасын төмендетеді. Хаттаманы оқу тәртібі мәнерлеп сырғанаудағы ұпай туралы гидте толық жазылған.
Хаттамадағы белгілерді оқу
Хаттамада секіру айналым санымен және әріппен жазылады: 4T — төрт айналымды тулуп, 3A — үш жарым айналымды аксель, 3Lz+3T — лутц пен тулуптан тұратын каскад. Айналым толық болмаса, мынадай белгілер шығады:
- q — айналымға дәл ширек жетпеді;
- < — ширектен көп, бірақ жарты айналымнан аз жетпеді (недокрут);
- << — жарты айналым не одан көп жетпеді, секіру бір айналымға төмен бағаланады (даунгрейд).
Каскадта спортшы секірулерді бірінен соң бірін аралықсыз орындайды. Үш секірулік каскадтың ортасында кейде Eu — Эйлер кездеседі: бір айналымды жартылай риттбергер, ол сальхов не флипке көшуге мүмкіндік береді.
Секірулер бағдарламада қанша болады
Ересектер жарысында спортшы екі бағдарлама орындайды. Қысқа бағдарламада үш секіру элементі бар: аксель түріндегі секіру, жеке секіру және каскад. Еркін бағдарламада секіру элементтері жетеуден аспайды, оның үшеуіне дейін каскад не серия болуы мүмкін, ал біреуінде үш секіру қатар тұра алады.
Бір секіруді шексіз қайталауға болмайды: үш және төрт айналымды секірулердің тек екеуін екі рет орындауға рұқсат етіледі. Бұл шектеу фигуристер арасында «Заяк ережесі» деп аталады. Сондықтан күшті спортшылар бағдарламаға әр түрлі секірулерді салуға тырысады — бір тулуппен ғана жоғары ұпай жинау мүмкін емес.
Төрт айналымды секірулер
Қазір ерлер арасындағы үздік бағдарламалар төрт айналымды секірулерсіз өтпейді. Жиі кездесетіндері — төрт айналымды тулуп пен сальхов, күрделірек деңгейде — лутц пен флип. Төрт жарым айналымды аксельді жарыста алғаш рет 2022 жылы қыркүйекте америкалық Илья Малинин орындады. Эфирде хаттамада «4» санын көрсеңіз, бұл бағдарламаның ең қымбат элементтерінің бірі екенін білдіреді.
Атаулар қайдан шыққан
Төрт секіру өнертапқыштарының атымен аталады: швед Ульрих Сальхов, неміс Вернер Риттбергер, норвег Аксель Паульсен және австриялық Алоиз Лутц. «Тулуп» — ағылшынша toe loop сөзінің орысша айтылуы, «флип» — ағылшынның flip сөзі. Ағылшын тілді хаттамаларда риттбергер loop деп жазылады, сондықтан белгісі — Lo.
Қазақстан және секірулер
Қазақстан мәнерлеп сырғанауының ең үлкен табыстары күрделі секірулермен байланысты. Михаил Шайдоров 2026 жылғы 14 ақпанда Милан — Кортина д’Ампеццо Олимпиадасында ерлер арасында алтын алды, бұл туралы Forbes Kazakhstan жазды. Одан бұрын Денис Тен 2014 жылы Сочиде қола жүлдегер атанды, ал Элизабет Тұрсынбаева 2019 жылғы әлем чемпионатында төрт айналымды сальховты орындап, күміс алды. Биылғы маусымның кестесі Гран-при 2026/27 бетінде, ал эфирлер — тікелей эфир бетінде.
Ресми ережелер мен элементтер кестесі Халықаралық конькимен жүгіру одағының (ISU) сайтында жарияланады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мәнерлеп сырғанауда неше секіру түрі бар?
Негізгі алты секіру бар: тулуп, сальхов, риттбергер, флип, лутц және аксель. Оларға бір айналымды Эйлер қосылады, бірақ ол тек каскад ішінде орындалады.
Ең күрделі секіру қайсы?
Аксель: ол алға қарай басталады және әрқашан қосымша жарты айналымды талап етеді. Тістік секірулер ішінде лутц ең қиын саналады.
Лутцті флиптен қалай ажыратуға болады?
Сол аяқтың қырына қараңыз: флипте ішкі қыр, лутцте сыртқы қыр. Лутцке спортшы әдетте ұзын доғамен ұзақ сырғанап келеді.
Хаттамадағы «<» белгісі нені білдіреді?
Секіруде ширектен көп, бірақ жарты айналымнан аз жетпеді. «<<» — жарты не одан көп айналым жетпеді, «q» — дәл ширек.
Неге үш айналымды аксель іс жүзінде 3,5 айналым?
Барлық секіру артқа қарай қонады. Аксель алға қарай басталатындықтан, спортшыға қосымша жарты айналым жасау керек.
Каскад пен секіру сериясының айырмашылығы неде?
Каскадта келесі секіру алдыңғысы қонған аяқтан бірден басталады. Серияда секірулердің арасында қадамдар не бұрылыстар болуы мүмкін.
Сурет: Семен Даниелянц (Армения), 2024 жылғы әлем чемпионаты, қысқа бағдарлама. FloweringDagwood / Wikimedia Commons, CC BY 3.0, commons.wikimedia.org.
Дәлсіздік байқадыңыз ба? Материалдың сілтемесін және дұрыс дереккөзді жіберіңіз.
Редакцияға хабарлау ↗


